Οι συντάκτριες του Ραπόρτο Δέσποινα Σαβουλίδη και Άννα Μαρία Γιαννάκη παρακολούθησαν την πιο πρόσφατη ταινία του Μοχάμαντ Ρασούλοφ με τίτλο "Ο Σπόρος της Ιερής Συκιάς" και αναλύουν σ' ένα κοινό κείμενο τις σκέψεις τους για το συγκλονιστικό κοινωνικό δράμα του σπουδαίου κυνηγημένου σκηνοθέτη, που λειτουργεί ως απροκάλυπτη κοινωνική καταγγελία απέναντι στο καθεστώς του Ιράν...

Δέσποινα Σαβουλίδη

Πριν από 52 χρόνια στο Σιράζ του νοτιοδυτικού Ιράν γεννιέται ο Μοχάμαντ Ρασούλοφ. Σπούδασε Κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο του Σιράζ και Μοντάζ στο Πανεπιστήμιο Σορ της Τεχεράνης.

Πριν από 25 χρόνια στην περιφέρεια Σακέζ του Ιρανικού Κουρδιστάν γεννιέται η Μάχσα Αμίνι. Το 2022 εισήχθη στο Πανεπιστήμιο της Ούρμια για να σπουδάσει Βιολογία. Δεν κατάφερε ποτέ να σπουδάσει. Στις 13 Σεπτεμβρίου 2022 ενώ επισκεπτόταν τον αδερφό της στην Τεχεράνη ένας αστυνομικός που περιπολούσε στο σταθμό τρένων την συνέλαβε για “απρεπή ενδυμασία” καθώς “δεν φορούσε την χιτζάμπ της με το σωστό τρόπο που ορίζει το κράτος και ο Θεός”. Τρείς μέρες μετά τη σύλληψή της, η Μάχσα Αμίνι απεβίωσε στο Νοσοκομείο του Κάσρα. Οι συνθήκες του θανάτου της σύμφωνα με την αστυνομία ήταν έμφραγμα το οποίο την οδήγησε σε κώμα και τελικά στο θάνατο. Οι συγκρατούμενοί της δηλώνουν ότι κακοποιήθηκε σωματικά από την αστυνομία το οποίο οδήγησε σε εγκεφαλική αιμορραγία και στον θάνατό από αστυνομική βία.

Όσα ακολούθησαν τη δολοφονία της ήταν κάτι πρωτόγνωρο για το Ιράν. Σύμφωνα με δημοσιογραφικά μέσα η εξέγερση που δημιουργήθηκε και οι μαζικές πορείες ήταν από τις μεγαλύτερες που έχει βιώσει η χώρα φτάνοντας εκείνες του 2009. Ο Σπόρος της Ιερής Συκιάς αποτελεί το πάντρεμα του πολιτικού δραματικού κινηματογράφου του Ρασούλοφ με την δολοφονία της Μάχσα Αμίνι. Ωστόσο, η ταινία δεν αποτελεί μια εξιστόρηση των γεγονότων της δολοφονίας. Για την ακρίβεια το όνομα της Αμίνι δεν αναφέρεται καν, μαθαίνουμε μόνο για τη δολοφονία μιας νεαρής γυναίκας, βλέπουμε πολλά αληθινά ντοκουμέντα που καταγράφτηκαν τόσο για τη δολοφονία όσο και για όσα ακλούθησαν. Ο Ρασούλοφ επέλεξε να δείξει πως το γεγονός επηρέασε μια ιρανική οικογένεια που δεν είχε καμία σχέση με την ιστορία της Αμίνι δείχνοντας έτσι πως ένα τόσο μεγάλο γεγονός επηρεάζει τους πάντες. 

Ο “Σπόρος της Ιερής Συκιάς” αφηγείται την ιστορία μιας Ιρανικής οικογένειας όταν ολόκληρη η ζωή τους αλλάζει μετά την προαγωγή του πατέρα της οικογενείας, Ιμάν σε δικαστή (ίσως η ισχυρότερη θέση που μπορεί να έχει κάποιος), την ίδια περίοδο που στο Ιράν διεξάγονται εξεγέρσεις για τη δολοφονία της Μάχσα Αμίνι. Οι δύο νεαρές κόρες του Ιμάν, η Ρεζβάν που είναι νεαρή φοιτήτρια και Σάνα που βρίσκεται στην τελευταία τάξη του σχολείου, βρίσκονται σε αδιέξοδο καθώς βλέπουν όλα όσα συμβαίνουν στην πόλη τους και ο πατέρας τους είναι μέρος του συστήματος που πράττει τα αδικήματα κατά των γυναικών και ολόκληρης της χώρας. Ξεκινούν να αναρωτιούνται αν και ο πατέρας τους είναι ένας από εκείνους που καταδικάζουν αδίκως αθώους ανθρώπους που μάχονται για τα δικαιώματα τους.  Όσο η κατάσταση στο Ιράν κλιμακώνεται, οι γονείς των κοριτσιών προσπαθούν να τις κρατήσουν στο σκοτάδι για να μην αμαυρωθεί το όνομα του πατέρα τους ή βάλουν σε κίνδυνο τη θέση του στο δικαστικό σώμα.

Ο τίτλος της ταινίας αναφέρεται σε ένα είδος συκιάς που για να μεγαλώσει τυλίγεται γύρω από άλλα δέντρα και τελικά τα σκοτώνει. Ο τίτλος αποτελεί συμβολισμό για το θεοκρατικό πολίτευμα του Ιράν.

Το γυρίσματα για την ταινία πραγματοποιήθηκαν κάτω από άκρα μυστικότητα και διήρκησαν  70 μέρες. Ο Μοχάμαντ Ρασούλοφ είχε υπάρξει στο στόχαστρο του ιρανικού κράτους έχοντας συλληφθεί και απαγορευτεί έξοδο από τη χώρα αρκετές φορές. Όταν ανακοινώθηκε ότι η καινούρια του ταινία “Ο Σπόρος της Ιερής Συκιάς” θα συμμετέχει στο 77ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Καννών οι ιρανικές αρχές ανέκριναν τους ηθοποιούς και την παραγωγή απαγορεύοντάς τους να φύγουν από τη χώρα και απαιτώντας να αποσυρθεί η ταινία από το Φεστιβάλ. Το Μάιο του 2024 ο δικηγόρος του Ρασούλοφ ανακοίνωσε ότι ο σκηνοθέτης καταδικάστηκε σε οκτώ χρόνια φυλάκιση καθώς και μαστίγωμα, πρόστιμο και κατάσχεση  της περιουσίας του. Ο Ρασούλοφ και κάποια άλλα μέλη της παραγωγής της ταινίας δραπέτευσαν με ασφάλεια από τα χώρα περπατώντας  μέχρι να φτάσουν σε μία πόλη με γερμανικό προξενείο για να τους εκδώσουν τα απαραίτητα έγραφα για να ταξιδέψουν στη Γερμανία. Τελικά ο “Σπόρος της Ιερής Συκιάς” έκανε πρεμιέρα στις Κάννες στις 24 Μάιου 2024 με την παρουσία του σκηνοθέτη και όσων συντελεστών κατάφεραν να δραπετεύσουν και κέρδισε το Ειδικό Βραβείο. Η ταινία επίσης αποτελεί την επίσημη πρόταση της Γερμανίας για Ξενόγλωσση Ταινία στα επερχόμενα Όσκαρ το 2025.

Άννα Μαρία Γιαννάκη

Ο Σπόρος της Ιερής Συκιάς αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ταινίες του 2024. Ο σκηνοθέτης Μοχάμαντ Ρασούλοφ, αυτοεξόριστος στην Ευρώπη, μετά τη σύλληψή του και την απόδρασή του από το ιρανικό καθεστώς, κατέθεσε την ταινία στο Φεστιβάλ Καννών και κέρδισε το Ειδικό Βραβείο Επιτροπής. 

Στον δικηγόρο Ιμάν ανατίθεται η ιδιότητα του ερευνητή δικαστή στο επαναστατικό δικαστήριο της Τεχεράνης. Η θέση αυτή του παρέχει αυτόματα καλύτερο μισθό και μεγαλύτερο χώρο διαβίωσης για την οικογένεια του. Όταν όμως ξεσπούν πολιτικές διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος, ο Ιμάν αντιλαμβάνεται ότι δεν πήρε τη θέση λόγω των νομικών του ικανοτήτων, αλλά για να συνυπογράφει καταδίκες που του υποδεικνύουν οι ανώτεροι του, ακόμα και με θανατικές ποινές. Γι’ αυτό και παραμένει ανώνυμος, φοβούμενος για την ασφάλεια τη δική του και της οικογένειας του.

Στην οικογένεια του Ιμάν, επικρατεί το «πατρίς θρησκεία οικογένεια». Ένας τίμιος άνδρας, ο οποίος κερδίζει τη θέση του δικαστικού ερευνητή, που πάντα ονειρευόταν, έχοντας στο πλευρό του τη σύζυγό του και τις κόρες του. Το προαναφερθέν τρίπτυχο, συγκρούεται όταν οι κόρες του, Σάνα και Ραζβάν, αντιλαμβάνονται πως η κατάσταση στην Τεχεράνη έχει ξεφύγει για τα καλά, με κόσμο να τραυματίζεται σοβαρά ή και να χάνει τη ζωή του άδικα. 

Η Ναϊμέ, η μητέρα των κοριτσιών, προσπαθεί να τις νουθετήσει να μην δίνουν δικαιώματα, να προσέχουν τις παρέες τους και το βασικότερο, να μην κάνουν ρεζίλι τον μπαμπά τους. Η Ναϊμέ είναι παθητική και πειθήνια. Δεν φέρνει αντίρρηση στον σύζυγό της, του φέρεται με φροντίδα και προσήλωση. Η σκηνή με το ξύρισμα και το κούρεμα του Ιμάν από την σύζυγό του, δείχνει τεράστια αφοσίωση στο πρόσωπό του και πλήρη υποταγή. 

Οι κόρες τους, Σάνα και Ραζβάν, είναι δύο κορίτσια σε μία ευαίσθητη ηλικία, γεμάτες όνειρα και απορίες. Η μικρότερη είναι έφηβη μαθήτρια και η μεγάλη πρωτοετής φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης. Η τελευταία αναγκάζεται να απομακρυνθεί από την κολλητή της, γιατί η μητέρα της πιστεύει πως είναι κακή επιρροή, τόσο για την ίδια, όσο και για την φήμη του συζύγου της. 

Στην Τεχεράνη, το κλίμα ήταν τεταμένο και πλήθος κόσμου, κυρίως γυναικών, κατέκλυσαν την ιρανική πρωτεύουσα, μετά τον θάνατο της 23χρονης Mahsa Amini. Η αιτία του θανάτου της προήλθε από τις αστυνομικές δυνάμεις, επειδή δεν φορούσε hijab και δεν είχε κατάλληλη ενδυμασία. Με λίγα λόγια, ήταν προκλητική και κατά του θελήματος του Θεού. Τραυματίας μέσα σε αυτές τις εντάσεις, βρέθηκε και η κολλητή της Ραζβάν. 

Με αφορμή αυτόν τον – παραλίγο μοιραίο- τραυματισμό, βλέπουμε μία μικρή αλλά σταδιακή αλλαγή στην συμπεριφορά της Ναϊμέ, η οποία διστακτικά παλεύει να βοηθήσει την άτυχη Σαντάφ. Σε όλον αυτόν τον πανικό, τα προσωπικά στοιχεία του Ιμάν γίνονται γνωστά στα media και παράλληλα χάνεται και το υπηρεσιακό του όπλο. 

Με γνώμονα αυτά τα δύο συμβάντα, η οικογένεια φεύγει για να αποφύγει τα χειρότερα, στο εξοχικό τους. Όμως, εκεί πέφτουν οι μάσκες. Ο Ιμάν δείχνει το πραγματικό του πρόσωπο και ανακρίνει τις τρεις γυναίκες για το χαμένο του όπλο και η μία δίνει το εαυτό της για να γλιτώσουν οι υπόλοιπες. 

Στην σεκάνς που ακολουθεί και κυρίως στο φινάλε της, ο Ρασούλοφ κορυφώνει την αγωνία, δίνοντας ένα τέλος γεμάτο ανακούφιση από τη μία και οργή από την άλλη. Ως προς τον τίτλο, γίνεται αναφορά στο είδος της συκιάς που εξαπλώνεται και τυλίγεται σε ένα άλλο δέντρο και το πνίγει. Αυτή η αλληγορία, παραπέμπει απόλυτα στη λειτουργία του Ιρανικού καθεστωτικού συστήματος, αλλά και την πατριαρχία εν γένει.