Η δεκαετία των ‘90s ήταν μια περίοδος η οποία θεωρείται πλέον ως η πιο ειρηνική και ανέμελη δεκαετία της σύγχρονης ιστορίας. Αυτή η αντίληψη είναι ξεκάθαρα σχετική και μπορεί να διαφέρει αναλόγως με το που προέρχεται το κάθε άτομο ( οικονομικά, γεωγραφικά κλπ.). Υπάρχει, όμως, μια άτυπη συμφωνία μεταξύ των millennials, η οποία αφορά τα ξέγνοιαστα παιδικά χρόνια που βίωσαν στη δεκαετία αυτή. Παρ’ ολ’ αυτά, είναι πιθανό πως αυτή η κοινωνική και οικονομική σταθερότητα των ‘90s, να ήταν αρκετά καταπιεστική για τους καλλιτέχνες της εποχής, τα άτομα δηλαδή στα οποία ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της ύπαρξής τους στηρίζεται στο να σκέφτονται έξω από το κουτί. Είναι λογικό πως οι αυστηρές κοινωνικές νόρμες της εποχής, όπως η αναγκαιότητα της δημιουργίας μιας πυρηνικής οικογένειας και η σημαντικότητα του να είναι το κάθε άτομο εξασφαλισμένο με μια πολύωρη, καθημερινή και σταθερή εργασία, να ήταν αποπνικτικές για τους τότε φιλόδοξους καλλιτέχνες. Αν προσθέσουμε σε αυτά μια πληθώρα από θεωρίες συνωμοσίας σχετικά με την κατάρρευση του πολιτισμού και το τέλος του κόσμου, το οποίο υποτίθεται πως θα ερχόταν με την άφιξη της νέας χιλιετίας (π. χ. Y2K bug), δεν είναι καθόλου παράλογο το ότι η τέχνη εκείνης της εποχής πήρε τελικά τη μορφή που πήρε.

Το The Matrix (1999) είναι μια ταινία η οποία πρεσβεύει πολύ καλά τα late ‘90s, από πολλές απόψεις (και ναι, συμπεριλαμβανομένης και της μόδας). Η ταινία έχει ως κεντρικό της άξονα το simulation hypothesis (η θεωρία δηλαδή πως ζούμε σε μία “ψεύτικη” πραγματικότητα), μια ιδέα που μπορεί να έμοιαζε από τρομακτική, έως και ανακουφιστική για κάποιους που είχαν χάσει τους εαυτούς τους στην τετριμμένη καθημερινότητα εκείνης της δεκαετίας. Εντάξει, το The Matrix των Wachowski έχει υποστεί αμέτρητες φιλοσοφικές αναλύσεις την τελευταία 25ετία είτε με την ίδια την υπόθεση της προσομοίωσης στο επίκεντρο αυτών είτε όσον αφορά πιο “κρυμμένες” θεματικές, όπως αυτή της trans αλληγορίας. Πλέον, η ατάκα “βγες από το Matrix”, δυστυχώς, έχει συνδεθεί πολύ έντονα με μια συγκεκριμένη μερίδα ιντερνετικών “σελέμπριτι”, αλλά ακόμα και από εκεί μπορούμε να κατανοήσουμε την τεράστια επιρροή που είχε και έχει αυτός ο sci-fi ογκόλιθος. Η επιτυχία της πρώτης ταινίας Matrix, λοιπόν, είχε ξεκάθαρα ως αποτέλεσμα το να περάσει το simulation hypothesis στη σφαίρα του mainstream και ως φυσικό ακόλουθο να κανονικοποιηθεί και να αλλοιωθεί το βαθύτερο νόημα της σε κάποιο βαθμό. Την τελευταία 20ετία πάρα πολλές ταινίες έχουν κυκλοφορήσει που δανείζονται ιδέες από το Matrix, αλλά σπάνια αυτά τα έργα οδηγούν στην ίδια υπαρξιακή αφύπνιση στην οποία είχε οδηγήσει τους θεατές η ταινία των Wachowski. Όμως, το The Matrix, δεν ήταν η μόνη ταινία της δεκαετίας του 90 που έκανε τους θεατές να θέσουν στους εαυτούς τους σε ερωτήματα που αφορούν την ίδια τους την ύπαρξη, και δεν μιλάμε απλά για την υπόθεση της προσομοίωσης.

Γενικά, για να μην γίνει μια σούπα το τι εννοούμε “υπαρξιακές” ταινίες των ‘90s και χαθούν τελείως τα όρια στο τι χωράει μέσα σε αυτό το “ρεύμα”, θα μπορούσαμε να κατηγοριοποιήσουμε τις ταινίες αυτές σε τρεις υποκατηγορίες (και μια έξτρα), αναλόγως με την προσέγγιση:

“Η Προσομοίωση”

Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν οι ταινίες οι οποίες εξερευνούν την υπόθεση της προσομοίωσης, παρόμοια με το The Matrix. Τέτοιες ταινίες μπορούν να έχουν δύο μορφές, αναλόγως με το αν οι χαρακτήρες μπαίνουν εν γνώσει τους μέσα σε μια προσομοίωση ή αρχίζουν και παρατηρούν σημάδια στο περιβάλλον γύρω τους που τους μαρτυρούν πως ο κόσμος στον οποίο ζουν, μάλλον δεν είναι αληθινός. Το The Truman Show (1998) λειτουργεί κάπως παρόμοια με το Matrix, με την πληροφορία ότι ο κόσμος, στον οποίο ζει ο κεντρικός χαρακτήρας, είναι πλασματικός να δίνεται από πολύ νωρίς στους θεατές, δηλαδή χωρίς να αποτελεί κάποιο twist στο ξεδίπλωμα της πλοκής της ταινίας. Τον ψεύτικο κόσμο γύρω από τον πρωταγωνιστή μπορεί να μην τον κατασκεύασαν μηχανές οι οποίες θέλουν να τον χρησιμοποιήσουν σαν μπαταρία, αλλά, όπως και με τον Neo, ο Truman Burbank μαθαίνει σιγά σιγά πως ολόκληρη η ζωή του αποτελούσε ένα κατασκευασμένο ψέμα. Από την άλλη, σε ταινίες όπως το eXistenZ (1999) και το The Thirteenth Floor (1999), το να συνδεθούν και να ταξιδέψουν οι χαρακτήρες μέσα σε “φτιαχτές” πραγματικότητες, γίνεται εν γνώσει τους. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει πως δεν δημιουργείται η αμφιβολία στους χαρακτήρες, αλλά και στους θεατές, για το αν όντως βρίσκονται στον πραγματικό, για αυτούς, κόσμο ή αν δεν ξέφυγαν ποτέ από την προσομοίωση.

“Η Ψευδαίσθηση”

Στη δεύτερη κατηγορία “υπαρξιακών” ταινιών των ‘90s έχουμε τις ταινίες όπου οι πρωταγωνιστές τους τοποθετούνται σε καταστάσεις στις οποίες δεν μπορούν να εμπιστευτούν ούτε τον ίδιο τους τον εαυτό. Σε ταινίες όπως το Vanilla Sky (2001) και το Perfect Blue (1997), τα λεπτά όρια μεταξύ ψευδαίσθησης και πραγματικότητας γίνονται αμυδρά και οι αναμνήσεις είναι κάτι το οποίο οι πρωταγωνιστές μαθαίνουν πως δεν πρέπει να τις χρησιμοποιούν σαν οδηγό. Παρόμοια, στο Twelve Monkeys (1995), (βασισμένο στο γαλλικό La Jetée (1962), μια αποστολή οδηγεί τον Bruce Willis στο να αμφιβάλλει για το αν η πραγματικότητα που ήξερε μέχρι τώρα ήταν αληθινή ή απλά ήταν παρασκεύασμα του ίδιου του του μυαλού. Παρόμοιες αμφιβολίες για το τι είναι πραγματικό και τι όχι έχει και ο Michael Douglas στο The Game (1997), με τον πρωταγωνιστή να συμμετέχει σε ένα παιχνίδι ρόλων το οποίο του ταρακουνά κάθε αίσθηση της πραγματικότητας. Η αποπροσωποποίηση είναι ίσως η πιο βασική ιδέα πίσω από αυτές τις ταινίες, χωρίς να σημαίνει πως οι χαρακτήρες τους πάσχουν απαραίτητα από μια τέτοια διαταραχή.

“Το Τετριμμένο”

Η συγκεκριμένη κατηγορία είναι λίγο διαφορετική από τις προηγούμενες, μιας και οι ταινίες που χωράνε εδώ δεν ασχολούνται ούτε με το μεταφυσικό αλλά ούτε και με το υπερφυσικό. Εδώ έχουμε ταινίες στις οποίες οι χαρακτήρες βρίσκονται σε άσχημες ψυχολογικές καταστάσεις, απόρροια της αβάσταχτα τετριμμένης και άσκοπης καθημερινότητά τους. Στο Safe (1995) η Julianne Moore κυριολεκτικά αρρωσταίνει από το suburban lifestyle και τον ρόλο της “γυναίκας του σπιτιού”, τον οποίο οι κοινωνικές νόρμες την έχουν ωθήσει ώστε να υιοθετήσει και βλέπουμε πως αυτό την επηρεάζει ψυχολογικά, αλλά και σωματικά. Παραμένοντας στα αμερικάνικα suburbs, αλλά με πολλή μεγαλύτερη έμφαση στο escapism (φυγή από την καθημερινότητα) συναντάμε το American Beauty (1999), στο οποίο ο πρωταγωνιστής βιώνει μια κρίση μέσης ηλικίας και αποφασίζει να πάρει τη ζωή του στα χέρια του. Σε πολλή χειρότερη μοίρα και ψυχολογική κατάσταση βρίσκεται ο αφηγητής-πρωταγωνιστής του Fight Club (1999) ο οποίος, για να ξεφύγει από την καταθλιπτικά βαρετή δουλειά του, μπλέκει με παρέες και κοινότητες, οι κανόνες των οποίων μου απαγορεύουν να αναφέρω περισσότερα για αυτές. Μιλώντας για απαγόρευση, ένα εμπόδιο συναντά ο Tom Cruise στο Eyes Wide Shut (1999) όταν κάνει και αυτός μια απόπειρα φυγής από την καθημερινότητά του. Στη συγκεκριμένη ταινία βλέπουμε πως παρόλο που ο πρωταγωνιστής προέρχεται από ανώτερα κοινωνικά στρώματα, η ομαλή γραμμικότητα της καθημερινότητας του είναι κάτι το εξίσου αβάσταχτο για όλους.

Τα Υπόλοιπα

Εδώ έχουμε τις υπόλοιπες “υπαρξιακές” ταινίες των ‘90s, οι οποίες είτε δεν χωράνε σε μια από τις προηγούμενες κατηγορίες είτε το να τις κατηγοριοποιήσω θα ήταν spoiler για την πλοκή τους. Το Dark City (1998) όχι μόνο κυκλοφόρησε ένα χρόνο πριν από το The Matrix, αλλά έθετε και αυτό ερωτήματα για τη φύση της πραγματικότητας με μια dark αισθητική και με το Noir στοιχείο στο μάξιμουμ. Το Ιαπωνικό Ritual (2000) επίσης παίζει με ιδέες σχετικά με την πραγματικότητα, τις αναμνήσεις και την ψυχολογική κατάρρευση και ίσως εδώ θα μπορούσα να τοποθετήσω και το Waking Life (2001) για παρόμοιους λόγους. Τα Strange Days (1995) και Pulse (2001) χρησιμοποιούν την τεχνοφοβική παράνοια της εποχής ως κεντρική τους θεματική, με το τέλος του κόσμου να είναι κάτι το οποίο διαφαίνεται στον ορίζοντα, δημιουργώντας ξεκάθαρες ψυχολογικές συνέπειες στους χαρακτήρες. Φυσικά, ο David Lynch δεν θα μπορούσε να λείπει από ένα τέτοιο “αφιέρωμα”, με τα Lost Highway (1997) και Mulholland Drive (2001) να περιέχουν πολλές από τις παραπάνω ιδέες. Τέλος, το Nowhere (1997) ίσως είναι η ταινία η οποία συνδυάζει όλα όσα γράφτηκαν μέχρι τώρα σε αυτό το κείμενο, κάνοντάς την το πιο καθαρό παράθυρο προς αυτά τα περίεργα και υπαρξιακά χρόνια, με μια πολύ ισχυρή δόση εφηβικού coming-of-age.

Εδώ αξίζει να αναφέρω και κάποιες ακόμα ταινίες ως honorable mentions, οι οποίες κυκλοφόρησαν λίγο (έως και πολύ) νωρίτερα από τα late ‘90s ώστε να μπορέσουν να θεωρηθούν κομμάτια αυτού του “ρεύματος”. Το Total Recall (1990) ήταν η πρώτη ταινία της δεκαετίας η οποία έβαλε τον πρωταγωνιστή της να αναρωτηθεί για το αν οι αναμνήσεις του ήταν πραγματικές (είναι βασισμένη στη νουβέλα του Philip K. Dick, το "We Can Remember It for You Wholesale"), ενώ η γερμανική μίνι σειρά World on a Wire (1973)(βασισμένη στο “Simulacron-3” του Daniel F. Galouye) ήταν η πρώτη φορά που θεατές είδαν την ιδέα της προσομοίωσης να παρουσιάζεται σε μικρή ή σε μεγάλη οθόνη. Άξιο αναφοράς είναι και το Brazil (1985), με μια δυνατή εξερεύνηση του τετριμμένου.

Τα ‘90s ήταν σίγουρα μια ξεχωριστή δεκαετία, με τα late ‘90s και early ‘00s να φιλοξενούν ένα καλλιτεχνικό κρεσέντο ιδιαίτερων ιδεών. Προφανώς, κάποια γεγονότα που άλλαξαν τον κόσμο στην αρχή της δεκαετίας του 2000 (11η Σεπτεμβρίου 2001 και το War on Terror που την ακολούθησε), άλλαξαν και την καθημερινότητα πάρα πολλών ανθρώπων, με περισσότερους από έναν τρόπους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αλλάξουν και τα ενδιαφέροντα και οι ανησυχίες των καλλιτεχνών, αφήνοντας πίσω τους τα “υπαρξιακά” late ‘90s. Όπως και να ‘χει, αυτά τα χρόνια παραμένουν ως μια πολύ χαρακτηριστική καλλιτεχνική χρονοκάψουλα, που, όμως, αδιαμφισβήτητα επηρέασαν το πως διαμορφώθηκαν καλλιτεχνικά (και κυρίως κινηματογραφικά) τα χρόνια που ακολούθησαν. Θα είχε σίγουρα ενδιαφέρον να βλέπαμε το που θα είχε φτάσει, και το πως θα είχε εξελιχθεί, αυτό το υπαρξιακό ρεύμα των late ‘90s, αν τα γεγονότα των early ‘00s δεν είχαν λάβει χώρα. Η ζωή παρ’ ολ’ αυτά συνεχίζεται και η τέχνη εξελίσσεται.