Οκτώβρης. Ο μήνας που σκαλίζουμε κολοκύθες, κρεμάμε πλαστικές νυχτερίδες στα παράθυρα μας και υποδεχόμαστε με ζαχαρωτά τα μασκαρεμένα παιδάκια της γειτονιάς. Τι, όχι; Εντάξει, μπορεί στην Ελλάδα όλα τα παραπάνω να μην έχουν ξεπεράσει ακόμα την κατηγορία του “ξενόφερτου”, αλλά μια πολιτισμική μετατόπιση ως προς την αποδοχή της γιορτής του Χάλογουιν έχει αρχίσει να λαμβάνει χώρα τα τελευταία χρόνια. Όπως και να ‘χει, ακόμα και αν η παγκοσμιοποίηση δεν καταφέρει ποτέ να εδραιώσει το Χάλογουιν ως μια πραγματική γιορτή στην Ελλάδα, ο Οκτώβρης είναι ένας καλός μήνας για να τον αφιερώσουμε στο πιο “παρεξηγημένο” κινηματογραφικό είδος, το horror. Άσχετα με το αν γιορτάζεις το Χάλογουιν ή όχι, λοιπόν, ακολουθούν προτάσεις για μερικές, σχετικά, πρόσφατες ταινίες που δεν τους έχει δοθεί αρκετή σημασία από το ευρύ κοινό, αλλά καταφέρνουν και δημιουργούν άψογα μια ιδιαίτερα τρομακτική ατμόσφαιρα, ακριβώς ο, τι πρέπει για τις “κρύες” φθινοπωρινές νύχτες.

Crimson Peak

Το Crimson Peak σίγουρα δεν είναι κάποιο κρυφό διαμάντι και η αλήθεια είναι πως δύσκολα θα ήταν με ένα τόσο λαμπρό cast και έναν σκηνοθέτη που τα τελευταία χρόνια έχει μετατραπεί σε συλλέκτης χρυσών αγαλματιδίων. Είναι, όμως, μια ταινία η οποία έχει αγνοηθεί αρκετά σε σύγκριση με άλλες προσθήκες στη φιλμογραφία του Guillermo del Toro, τόσο από το κοινό όσο και από τα κινηματογραφικά βραβεία. 

Ο Πορφυρός Λόφος είναι μια κλασική ιστορία γοτθικού τρόμου που διαδραματίζεται στην επαρχιακή Αγγλία στην αυγή του 20ου αιώνα. Ο τίτλος έχει σίγουρα πολλές ερμηνείες, με μια από αυτές να είναι η κυριολεκτική, μιας και ο λόφος του τίτλου, όπου εκτυλίσσεται το μεγαλύτερο κομμάτι της πλοκής, είναι φτιαγμένος από πηλό στο χρώμα του αίματος. Προφανώς μια σωστή ταινία τρόμου δεν στηρίζεται εξ’ ολοκλήρου στην όμορφη φωτογραφία, που φυσικά και συνεπάγεται με ένα τόσο ιδιαίτερο τοπίο, αλλά η χαρακτηριστική αυτή εικόνα θέτει άψογα τον γοτθικό τόνο που συναντάμε σε κάθε της πτυχή. Ο del Toro εδώ πέρα κατασκευάζει έναν κόσμο-γυάλινη σφαίρα που όσο και αν σε κάνει να θες να ζήσεις μέσα της, άλλο τόσο σε κάνει να θες να τρέξεις μακριά από τα υπερφυσικά όντα που κρύβονται πίσω από τα συντρίμμια του αιματηρού μεγάρου στην κορυφή του λόφου.

The Wailing

Το κορεάτικο σινεμά τα τελευταία χρόνια δέχεται όλο και περισσότερη mainstream αναγνώριση, αλλά σίγουρα δεν είναι ένα μέρος στο οποίο θα σκεφτόσουν να ανατρέξεις για να βρεις μια ατμοσφαιρική ταινία τρόμου σχετική με το Χάλογουιν. Εντάξει, το The Wailing, όντως, καμία άμεση σχέση δεν έχει με το Χάλογουιν, αλλά η ανατριχιαστικά ψυχρή ατμόσφαιρα που χτίζει για περίπου δυόμισι ώρες σε οδηγεί σε ένα φινάλε αποτελεσματικότατου τρόμου. 

Το The Wailing αφορά μια ασθένεια που εξαπλώνεται σε ένα μικρό χωριό της Ν. Κορέας, αλλά, για να βρίσκεται σε αυτή τη λίστα, δεν πρόκειται απλά για μια ακόμα ταινία με ταινία με μια θανατηφόρα επιδημία στο επίκεντρό της. Το μόνο που θα αποκαλύψω για την πραγματική πλοκή του The Wailing είναι ότι οι Κορεάτες κατάφεραν να φτιάξουν το καλύτερο sequel του Εξορκιστή, χωρίς να έχουν καν τα κινηματογραφικά δικαιώματα του φραντσάιζ.

The Empty Man

Ο David Prior ήταν στενός συνεργάτης του David Fincher για χρόνια πριν κυκλοφορήσει τη δική του μεγάλου μήκους ταινία. Το The Empty Man μπορεί να βασίζεται σε ένα κόμικ που αφορά -και αυτό- μια παράξενη επιδημία, αλλά η ταινία επιλέγει μια διαφορετική κατεύθυνση με κάτι το οποίο θυμίζει ιντερνετική κρυπιπάστα. Οι horror ταινίες που έχουν γεννηθεί σαν ιντερνετικές ιδέες σπανίως έχουν καλή φήμη, αλλά ο David Prior κατάφερε να πάρει μια ιδέα, που υπό άλλες συνθήκες το αποτέλεσμα θα ήταν μια κακή B-movie και έφτιαξε μια ιδιαίτερη ταινία υπαρξιακού τρόμου. Ο πρόλογος από μόνος του είναι μία τριαντάλεπτη horror γροθιά που αποκλείεται να μην σε κάνει να ανατριχιάσεις, χωρίς να σημαίνει πως η υπόλοιπη ταινία δεν κρύβει σκοτεινές εκπλήξεις.

Pulse

Ούτε η Ιαπωνία είναι μια χώρα που σου έρχεται στο μυαλό όταν σκέφτεσαι το Χάλογουιν και τις ταινίες τρόμου που θα μπορούσαν να το συνοδεύσουν, κυρίως λόγω της δυτικής και χριστιανικής/παγανιστικής προέλευση της γιορτής. Άλλο τόσο ασύνδετο είναι το Οκτωβριανό horror με το techno-horror, δηλαδή το υποείδος τρόμου οπού ο τρόμος πηγάζει από την τεχνολογία. Παρ’ ολ’ αυτά, το Pulse καταφέρνει και συνδυάζει τις τεχνολογικές ανησυχίες που επικρατούσαν στις αρχές της δεκαετίας του 2000 με τα φαντάσματα και το τέλος του κόσμου. Η ταινία δημιουργεί μια άκρως ανατριχιαστική και θλιβερή ατμόσφαιρα, δίνοντας συνεχώς την αίσθηση στο θεατή πως το τέλος του κόσμου είναι κοντά. Μπορεί ορισμένες από τις ανησυχίες που εκφράζει ο Kiyoshi Kurosawa να μην έχουν ωριμάσει και τόσο καλά με το πέρασμα του χρόνου, αλλά το Pulse καταφέρνει να προκαλέσει τρόμο και ψυχική μαυρίλα, ακόμα και αν δεν πιστεύεις πως το Ίντερνετ μπορεί να σε μεταμορφώσει σε ένα φάντασμα χωρίς αισθήματα. Εξαρτάται από το πως το βλέπεις βέβαια.

Το ημερολόγιο δείχνει 17 Δεκεμβρίου 2003 και το επικό φινάλε της τριλογίας του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών κάνει πρεμιέρα στους κινηματογράφους. Είκοσι χρόνια μετά, η κινηματογραφική μεταφορά του φανταστικού έπους παραμένει αξεπέραστη από πολλές σκοπιές, παρά τις δεκάδες αποτυχημένες απόπειρες των studios να μεταφέρουν διάφορα άλλα βιβλία επικής φαντασίας στη μεγάλη οθόνη. Η αλήθεια είναι, βέβαια, πως το να καταφέρει κάποιο studio να μεταφέρει επιτυχημένα στον κινηματογράφο ένα αντίστοιχο έπος και να δημιουργήσει ένα εξίσου τεράστιο φαινόμενο, ίσως και να είναι αδύνατο πλέον. Το The Lord of the Rings είχε ένα τεράστιο προβάδισμα, μιας και η τριλογία βιβλίων θεωρούνταν ήδη κλασική το 2001, ενώ, μέχρι και σήμερα, θεωρείται από πολλούς ως άφταστη στο είδος της επικής φαντασίας. Όσο περνάνε τα χρόνια τα studios φαίνεται να έχουν αποθαρρυνθεί, ρισκάροντας όλο και λιγότερο τόσο σε μεγάλες παραγωγές, όσο και σε μεταφορές βιβλίων τις οποίες ο μέσος θεατής πιθανότατα να μην γνωρίζει. 

Βέβαια, υπήρχαν ανά καιρούς κινηματογραφικές μεταφορές βιβλίων φαντασίας, όπως αυτές των Harry Potter, How to Train Your Dragon και Stardust, που αγαπήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από το κοινό και κάποια από αυτά έγιναν και εισπρακτικές επιτυχίες. Όμως, καμία από αυτές τις μεταφορές δεν τοποθετείται εξ ολοκλήρου κάπου αντίστοιχα με το Middle-earth, δηλαδή σε έναν φανταστικό κόσμο πολύ διαφορετικό και εντελώς αποκομμένο από τον δικό μας. Προφανώς, αν κοιτάξουμε στη μικρή οθόνη θα δούμε επιτυχημένες μεταφορές βιβλίων επικής φαντασίας, όπως το Game of Thrones και το The Witcher, αλλά το συγκεκριμένο άρθρο θα παραμείνει αμιγώς κινηματογραφικό.

Με αφορμή, λοιπόν, την ανακοίνωση της Greta Gerwig πως σκοπεύει να μεταφέρει την αρκετά κλασική σειρά βιβλίων φαντασίας Narnia στη μεγάλη οθόνη, για δεύτερη φορά, ίσως ήρθε η ώρα να δούμε μερικά βιβλία φαντασίας τα οποία δεν είχαν ποτέ την ευκαιρία να λάμψουν στον κινηματογράφο, αλλά ούτε και στην τηλεόραση. Ρίχνοντας μια ματιά στο τι ήταν αυτό που έκανε την τριλογία του Άρχοντα να λειτουργήσει τόσο καλά, λοιπόν, ακολουθούν 5 βιβλία και σειρές βιβλίων, όλα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους και ποιος θα είναι πιθανότατα ο καλύτερος τρόπος με τον οποίο οι σκηνοθέτες και τα studios θα πρέπει να προσεγγίσουν την κάθε μεταφορά.

The First Law - Joe Abercrombie

Το Game of Thrones, βασισμένο στη σειρά βιβλίων A Song of Ice and Fire, όσο αντιδιαμετρικά διαφορετικό και αν είναι από το Lord of the Rings για πολλούς λόγους, είναι ξεκάθαρα η δεύτερη πιο δημοφιλής και επιτυχημένη σειρά βιβλίων επικής φαντασίας. Ο George RR Martin από ότι φαίνεται δεν πρόκειται να ολοκληρώσει ποτέ την υποτιθέμενη του εφταλογία, και οποιαδήποτε μεταφορά του ημιτελούς έργου του στον κινηματογράφο φαντάζει αδύνατη, οπότε ίσως θα ήταν καλύτερα να κοιτάξουμε σε άλλες γωνιές ώστε να καλύψουμε το κενό το οποίο δεν πρόκειται να καλύψει ο συγγραφέας. 

Η τριλογία First Law είναι ίσως ο, τι πιο κοντινό υπάρχει στο A Song of Ice and Fire, αλλά κάνει κάτι πολύ καλύτερα: είναι ολοκληρωμένη. Πάνω σε αυτό το τεράστιο επίτευγμα του βρίσκουμε όλα αυτά τα οποία έκαναν το Game of Thrones να γνωρίσει την επιτυχία που γνώρισε. Εξαιρετικά γραμμένοι γκρίζοι χαρακτήρες, άφθονη πολιτική ίντριγκα, πισώπλατες μαχαιριές και μια υπόνοια μαγείας που ίσως και να παίζει πολύ πιο σημαντικό ρόλο από όσο νομίζουμε αρχικά, η τριλογία περιέχει αρκετά πράγματα ώστε να σοκάρει και να τραβήξει το ενδιαφέρον του κοινού από την πρώτη μέχρι και την τελευταία σελίδα. Το First Law, βέβαια, ασχολείται με ένα σημαντικά μικρότερο καστ χαρακτήρων σε σχέση με το Game of Thrones κι όσο και αν το τηλεοπτικό μέσο έπαιξε τεράστιο ρόλο στην επιτυχία της συγκεκριμένης μεταφοράς, το First Law θα λειτουργούσε πολύ καλύτερα στον κινηματογράφο. Το κινηματογραφικό μέσο, λοιπόν, σε συνδυασμό με κάποιον σκηνοθέτη-οραματιστή, αντίστοιχο του Peter Jackson, ο οποίος θα επιβλέπει ολόκληρη την τριλογία από την αρχή μέχρι το τέλος της, ίσως και να είναι αυτό που χρειάζεται μια τέτοια μεταφορά ώστε το είδος της επικής φαντασίας να κερδίσει και πάλι το ενδιαφέρον του κοινού. Άλλωστε, έχει ανακοινωθεί ήδη πως ο Tim Miller σκοπεύει να σκηνοθετήσει μια μεταφορά του Best Served Cold, ενός spin-off της τριλογίας το οποίο διαδραματίζεται στον ίδιο κόσμο με το First Law, οπότε, για λόγους συνέπειας, ας κρατήσουμε τη συγκεκριμένη τριλογία ως κινηματογραφική.

The Earthsea Cycle - Ursula K. Le Guin

Ίσως ένας από τους βασικούς λόγους της απήχησης που έχει το The Lord of the Rings, να είναι το ότι οι κεντρικοί του χαρακτήρες είναι στον πυρήνα τους άνθρωποι, ανεξάρτητα με το αν τα αυτιά τους είναι μυτερά ή οι παλάμες τους τριχωτές. Τα Hobbits είναι πλάσματα ανέμελα από τη φύση τους και η κίνηση του Τόλκιν στο να τα τοποθετήσει αντιπαραβολικά απέναντι στο απόλυτο κακό, γέννησε αρκετά ενδιαφέρουσες θεματικές, οι οποίες πρωτίστως μιλάνε σε εμάς τους ανθρώπους. 

Αυτή η προσέγγιση του Τόλκιν στους χαρακτήρες του με θεματικές όπως η εσωτερική ισορροπία, η σχέση του ανθρώπου με τη φύση και η σημαντικότητα της ψυχικής ωρίμανσης με σκοπό το ξεπέρασμα των εμποδίων, είναι αυτά που διέπουν τα έργα της Ursula Le Guin και κυρίως τον κόσμο της Γαιοθάλασσας. Η Γαιοθάλασσα ίσως να μην έχει την επική κλίμακα του Lord of the Rings και τα γεγονότα που περιγράφουν τα 6 βιβλία να μην αφορούν τη σωτηρία ενός ολόκληρου κόσμου. Όμως, οι φαινομενικά απλές θεματικές της Le Guin, συνοδευόμενες από φανταστικές ιστορίες τοποθετημένες σε έναν πανέμορφο και ιδιαίτερο κόσμο, είναι ίσως αυτό που χρειαζόμαστε να δούμε στη μεγάλη οθόνη. Ιδανικά, τα βιβλία της Γαιοθάλασσας θα ταίριαζαν τέλεια στο να μεταφερθούν στη μεγάλη οθόνη ως animated ταινίες, αλλά επειδή το καλύτερο studio για αυτή τη δουλειά (Ghibli) έχει κάνει ήδη μια απόπειρα στο περίπου με το Tales from Earthsea, άλλα animated studios όπως η Pixar, η Dreamworks και το Cartoon Saloon θα ταίριαζαν εξίσου καλά στο να αιχμαλωτίσουν τον τόνο και την ατμόσφαιρα της Γαιοθάλασσας.

Cosmere - Brandon Sanderson

Το να μεταφερθεί το Cosmere στην μεγάλη οθόνη, είναι ίσως η πιο μεγαλεπήβολη ιδέα του συγκεκριμένου κειμένου. Το Cosmere δεν είναι ένα βιβλίο φαντασίας, δεν είναι μια τριλογία και δεν νομίζω πως μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε καν ως μια σειρά βιβλίων με την κλασική έννοια. Το Cosmere είναι ένα shared universe πολλών βιβλίων φαντασίας, παρόμοιο με αυτό που κατασκευάζει η Marvel την τελευταία 15ετία στον κινηματογράφο. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο ίσως είναι ένα από τα καταλληλότερα έργα που πρέπει να μεταφερθούν στον κινηματογράφο (και όχι μόνο) στη δεκαετία που μας έρχεται.

Η δεκαετία των ‘90s ήταν μια περίοδος η οποία θεωρείται πλέον ως η πιο ειρηνική και ανέμελη δεκαετία της σύγχρονης ιστορίας. Αυτή η αντίληψη είναι ξεκάθαρα σχετική και μπορεί να διαφέρει αναλόγως με το που προέρχεται το κάθε άτομο ( οικονομικά, γεωγραφικά κλπ.). Υπάρχει, όμως, μια άτυπη συμφωνία μεταξύ των millennials, η οποία αφορά τα ξέγνοιαστα παιδικά χρόνια που βίωσαν στη δεκαετία αυτή. Παρ’ ολ’ αυτά, είναι πιθανό πως αυτή η κοινωνική και οικονομική σταθερότητα των ‘90s, να ήταν αρκετά καταπιεστική για τους καλλιτέχνες της εποχής, τα άτομα δηλαδή στα οποία ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της ύπαρξής τους στηρίζεται στο να σκέφτονται έξω από το κουτί. Είναι λογικό πως οι αυστηρές κοινωνικές νόρμες της εποχής, όπως η αναγκαιότητα της δημιουργίας μιας πυρηνικής οικογένειας και η σημαντικότητα του να είναι το κάθε άτομο εξασφαλισμένο με μια πολύωρη, καθημερινή και σταθερή εργασία, να ήταν αποπνικτικές για τους τότε φιλόδοξους καλλιτέχνες. Αν προσθέσουμε σε αυτά μια πληθώρα από θεωρίες συνωμοσίας σχετικά με την κατάρρευση του πολιτισμού και το τέλος του κόσμου, το οποίο υποτίθεται πως θα ερχόταν με την άφιξη της νέας χιλιετίας (π. χ. Y2K bug), δεν είναι καθόλου παράλογο το ότι η τέχνη εκείνης της εποχής πήρε τελικά τη μορφή που πήρε.

Το The Matrix (1999) είναι μια ταινία η οποία πρεσβεύει πολύ καλά τα late ‘90s, από πολλές απόψεις (και ναι, συμπεριλαμβανομένης και της μόδας). Η ταινία έχει ως κεντρικό της άξονα το simulation hypothesis (η θεωρία δηλαδή πως ζούμε σε μία “ψεύτικη” πραγματικότητα), μια ιδέα που μπορεί να έμοιαζε από τρομακτική, έως και ανακουφιστική για κάποιους που είχαν χάσει τους εαυτούς τους στην τετριμμένη καθημερινότητα εκείνης της δεκαετίας. Εντάξει, το The Matrix των Wachowski έχει υποστεί αμέτρητες φιλοσοφικές αναλύσεις την τελευταία 25ετία είτε με την ίδια την υπόθεση της προσομοίωσης στο επίκεντρο αυτών είτε όσον αφορά πιο “κρυμμένες” θεματικές, όπως αυτή της trans αλληγορίας. Πλέον, η ατάκα “βγες από το Matrix”, δυστυχώς, έχει συνδεθεί πολύ έντονα με μια συγκεκριμένη μερίδα ιντερνετικών “σελέμπριτι”, αλλά ακόμα και από εκεί μπορούμε να κατανοήσουμε την τεράστια επιρροή που είχε και έχει αυτός ο sci-fi ογκόλιθος. Η επιτυχία της πρώτης ταινίας Matrix, λοιπόν, είχε ξεκάθαρα ως αποτέλεσμα το να περάσει το simulation hypothesis στη σφαίρα του mainstream και ως φυσικό ακόλουθο να κανονικοποιηθεί και να αλλοιωθεί το βαθύτερο νόημα της σε κάποιο βαθμό. Την τελευταία 20ετία πάρα πολλές ταινίες έχουν κυκλοφορήσει που δανείζονται ιδέες από το Matrix, αλλά σπάνια αυτά τα έργα οδηγούν στην ίδια υπαρξιακή αφύπνιση στην οποία είχε οδηγήσει τους θεατές η ταινία των Wachowski. Όμως, το The Matrix, δεν ήταν η μόνη ταινία της δεκαετίας του 90 που έκανε τους θεατές να θέσουν στους εαυτούς τους σε ερωτήματα που αφορούν την ίδια τους την ύπαρξη, και δεν μιλάμε απλά για την υπόθεση της προσομοίωσης.

Γενικά, για να μην γίνει μια σούπα το τι εννοούμε “υπαρξιακές” ταινίες των ‘90s και χαθούν τελείως τα όρια στο τι χωράει μέσα σε αυτό το “ρεύμα”, θα μπορούσαμε να κατηγοριοποιήσουμε τις ταινίες αυτές σε τρεις υποκατηγορίες (και μια έξτρα), αναλόγως με την προσέγγιση:

“Η Προσομοίωση”

Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν οι ταινίες οι οποίες εξερευνούν την υπόθεση της προσομοίωσης, παρόμοια με το The Matrix. Τέτοιες ταινίες μπορούν να έχουν δύο μορφές, αναλόγως με το αν οι χαρακτήρες μπαίνουν εν γνώσει τους μέσα σε μια προσομοίωση ή αρχίζουν και παρατηρούν σημάδια στο περιβάλλον γύρω τους που τους μαρτυρούν πως ο κόσμος στον οποίο ζουν, μάλλον δεν είναι αληθινός. Το The Truman Show (1998) λειτουργεί κάπως παρόμοια με το Matrix, με την πληροφορία ότι ο κόσμος, στον οποίο ζει ο κεντρικός χαρακτήρας, είναι πλασματικός να δίνεται από πολύ νωρίς στους θεατές, δηλαδή χωρίς να αποτελεί κάποιο twist στο ξεδίπλωμα της πλοκής της ταινίας. Τον ψεύτικο κόσμο γύρω από τον πρωταγωνιστή μπορεί να μην τον κατασκεύασαν μηχανές οι οποίες θέλουν να τον χρησιμοποιήσουν σαν μπαταρία, αλλά, όπως και με τον Neo, ο Truman Burbank μαθαίνει σιγά σιγά πως ολόκληρη η ζωή του αποτελούσε ένα κατασκευασμένο ψέμα. Από την άλλη, σε ταινίες όπως το eXistenZ (1999) και το The Thirteenth Floor (1999), το να συνδεθούν και να ταξιδέψουν οι χαρακτήρες μέσα σε “φτιαχτές” πραγματικότητες, γίνεται εν γνώσει τους. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει πως δεν δημιουργείται η αμφιβολία στους χαρακτήρες, αλλά και στους θεατές, για το αν όντως βρίσκονται στον πραγματικό, για αυτούς, κόσμο ή αν δεν ξέφυγαν ποτέ από την προσομοίωση.

“Η Ψευδαίσθηση”

Στη δεύτερη κατηγορία “υπαρξιακών” ταινιών των ‘90s έχουμε τις ταινίες όπου οι πρωταγωνιστές τους τοποθετούνται σε καταστάσεις στις οποίες δεν μπορούν να εμπιστευτούν ούτε τον ίδιο τους τον εαυτό. Σε ταινίες όπως το Vanilla Sky (2001) και το Perfect Blue (1997), τα λεπτά όρια μεταξύ ψευδαίσθησης και πραγματικότητας γίνονται αμυδρά και οι αναμνήσεις είναι κάτι το οποίο οι πρωταγωνιστές μαθαίνουν πως δεν πρέπει να τις χρησιμοποιούν σαν οδηγό. Παρόμοια, στο Twelve Monkeys (1995), (βασισμένο στο γαλλικό La Jetée (1962), μια αποστολή οδηγεί τον Bruce Willis στο να αμφιβάλλει για το αν η πραγματικότητα που ήξερε μέχρι τώρα ήταν αληθινή ή απλά ήταν παρασκεύασμα του ίδιου του του μυαλού. Παρόμοιες αμφιβολίες για το τι είναι πραγματικό και τι όχι έχει και ο Michael Douglas στο The Game (1997), με τον πρωταγωνιστή να συμμετέχει σε ένα παιχνίδι ρόλων το οποίο του ταρακουνά κάθε αίσθηση της πραγματικότητας. Η αποπροσωποποίηση είναι ίσως η πιο βασική ιδέα πίσω από αυτές τις ταινίες, χωρίς να σημαίνει πως οι χαρακτήρες τους πάσχουν απαραίτητα από μια τέτοια διαταραχή.

Το horror είναι ένα είδος το οποίο συνοδεύει τον κινηματογράφο από τα γεννοφάσκια του. Το να πούμε πως το συγκεκριμένο είδος είναι απλά παρεξηγημένο, θα ήταν λίγο, δεδομένου του πόσο πόλεμο έχει δεχτεί. Είναι, όμως, κάπως λογική η αρνητική αντίδραση μιας μερίδας θεατών στην ιδέα του να δουν μια horror ταινία (ή Θρίλερ, όπως τα λέμε την Ελλάδα). Το horror, συνήθως, είναι ένα έντονο είδος και η πρώτη επαφή ενός θεατή με αυτό έχει ως αποτέλεσμα να σχηματιστεί μια μη ψύχραιμη γνώμη και εικόνα για το είδος εξ ολοκλήρου. Σε αυτό, προφανώς, δεν βοηθάει το γεγονός πως οι πιο διάσημες, μοντέρνες τουλάχιστον, horror ταινίες στηρίζονται στο splatter και στα jump scares. Ακόμα και οι φανς των πιο εμπορικών ταινιών από φραντσάιζ τύπου The Conjuring και Scream συνήθως δεν βλέπουν πέρα από τις ταινίες αυτές και θεωρούν πως το horror σαν είδος είναι καθαρά ένα “κλείνω το μυαλό μου για να διασκεδάσω για 90 λεπτά” είδος.

Ο όρος “elevated horror” άρχισε να κάνει έντονα την εμφάνιση του την προηγούμενη δεκαετία και είναι αντικείμενο πολλών debates στο ίντερνετ. Συνήθως αυτή η ετικέτα τοποθετείται σε ταινίες οι οποίες δεν στηρίζονται σε jump scares, splatter ή στο να δημιουργήσουν τρομακτική και αποκρουστική ατμόσφαιρα κάνοντας χρήση μιας ντουζίνας από σακούλες με αίμα. Τέτοιες ταινίες παίρνουν μια πιο αργή και ψυχολογική προσέγγιση στο ξεδίπλωμα του τρόμου και συνήθως τα βαθύτερα νοήματα κρύβονται πίσω από συμβολισμούς, μεταφορές, αλληγορίες και παραλληλισμούς. Πολλοί θεωρούν τον όρο ως προσβλητικό προς τις υπόλοιπες ταινίες τρόμου που δεν στηρίζονται σε όλα τα παραπάνω. Σίγουρα υπάρχει ένα ύφος ελιτισμού στην χρήση του όρου “elevated”, αλλά το είδος του τρόμου είναι τόσο τρομακτικά ευρύ, που η χρήση υπό-όρων με σκοπό τον διαχωρισμό των τόσο διαφορετικών προσεγγίσεων στο είδος, μοιάζει απαραίτητη.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως το horror είδος ανέκαθεν προσπαθούσε να εξερευνήσει πιο βαθιές θεματικές, άσχετα με το ποια ήταν η εικόνα του casual κοινού και της ποπ κουλτούρας για αυτό. Προφανώς υπάρχουν τρανά παραδείγματα πολλών δημοφιλών ταινιών στις οποίες άνετα θα μπορούσε να αποδοθεί ο εξής όρος αν αυτές είχαν κυκλοφορήσει σήμερα (The Shining, Psycho κ. α.). Την προηγούμενη δεκαετία, όμως, τέτοιες ταινίες άρχισαν να εισέρχονται με μεγαλύτερη ταχύτητα στη σφαίρα του mainstream, με έργα από σκηνοθέτες όπως ο Robert Eggers, η Jennifer Kent και ο Jordan Peele. Κανένας άλλος σκηνοθέτης, όμως, δεν έχει βαρεθεί να βλέπει το όνομα του πλάι στον όρο elevated horror, όσο ο Ari Aster.

Ο Aster είναι, ίσως, το καλύτερο αντικείμενο μελέτης ώστε να κατανοήσουμε τι είναι αυτό που οδήγησε στη δημιουργία του όρου elevated horror. Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει κάποια ξεκάθαρη θεματική σύνδεση μεταξύ των έργων των παραπάνω σκηνοθετών, όπως θα συνέβαινε σε άλλα υποείδη, όπως το slasher, το cosmic-horror κ. α. Ο Eggers, για παράδειγμα, επικεντρώνεται στο folk horror προσθέτοντας μυθολογικούς συμβολισμούς ενώ ο Peele στο sci-fi το οποίο παντρεύει με κριτική προς τον συστημικό ρατσισμό. Αν κοιτάξουμε επιφανειακά τις δύο πρώτες, μεγάλου μήκους, ταινίες του Aster είναι εύκολο να θεωρήσουμε πως και ο Aster επίσης επικεντρώνεται στο folk horror, με μια πιο μοντέρνα προσέγγιση. Αλλά, εκεί που ο Eggers χρησιμοποιεί το folk ως την ίδια την πηγή δημιουργίας μιας horror ατμόσφαιρας, ο Aster το χρησιμοποιεί σαν θεμέλια ώστε να χτίσει πάνω του αυτό που φαίνεται πως τον «τρομάζει» πιο πολύ, το οικογενειακό δράμα.

Το Hereditary είναι η πιο ξεκάθαρη απόπειρα του Aster στο να κατασκευάσει μια οικογενειακή τραγωδία χτισμένη πάνω σε μυστηριώδη και υπερφυσικά οικογενειακά μυστικά. Παρόμοια, στο Midsommar, ο Aster χρησιμοποιεί την οικογενειακή τραγωδία ως αυτό το οποίο δίνει ώθηση στο να πάρουν τα υπόλοιπα γεγονότα της ταινίας την τροπή που παίρνουν. Μπορεί αυτές οι δύο ταινίες να μοιάζουν σαν παραδείγματα που επιβεβαιώνουν ταυτόχρονα και το ενδιαφέρον του Aster στο folk στοιχείο, αλλά αν κοιτάξουμε τις πρώτες κινηματογραφικές απόπειρες του σκηνοθέτη, δηλαδή τις ταινίες μικρού μήκους του, θα δούμε πως η οικογενειακή τραγωδία/δράμα είναι αυτό που φαίνεται να τον απασχολούσε ανέκαθεν περισσότερο. Ειδικά στο The Strange Thing About the Johnsons, το οικογενειακό δράμα, το οποίο προκύπτει λόγω της ύπαρξης οικογενειακών μυστικών, είναι η de facto κεντρική θεματική της ταινίας και μπορεί η συγκεκριμένη 30-λεπτή ταινία να μην έχει στοιχεία horror με την κλασική έννοια, αλλά η αποστροφή είναι ξεκάθαρα το πιο δυνατό συναίσθημα που θα νιώσει κάποιος βλέποντας την.

Ίσως, εν τέλει, αυτό που διαφοροποιεί το “elevated horror” από το υπόλοιπο horror, εκτός από την έλλειψη ορισμένων κλισέ, να είναι η ίδια η εξερεύνηση απλών καθημερινών ιδεών που εμείς δεν τολμάμε να σκεφτούμε, αλλά σκηνοθέτες σαν τον Aster επιχειρούν να τις παρουσιάσουν στη μεγάλη οθόνη. Η απομόνωση, ο φόβος του να χάσεις κάποιο κοντινό σου πρόσωπο, ο καθημερινός συστημικός ρατσισμός και ο φόβος του να βγουν στο φως σοβαρά οικογενειακά μυστικά είναι σκέψεις που λίγο ή πολλοί αρκετοί από εμάς κάνουμε. Όντως, ο όρος “elevated horror” ίσως δεν περιγράφει σωστά το τι ιδέες θέλουν να παρουσιάσουν τέτοιοι σκηνοθέτες μέσα από αυτά τα έργα τους. Γιατί δεν υπάρχει τίποτα το “elevated” σε ο, τι αφορά απλές καθημερινές καταστάσεις.

Το 2022 θεωρήθηκε από πολλούς ως μια καλή χρονιά για τον «ποιοτικό» κινηματογράφο. Ανεξάρτητες παραγωγές βρήκαν όλο και μεγαλύτερο κοινό σε σχέση με άλλες χρονιές, με αποτέλεσμα οι ιδιαίτερες τους θεματικές να φτάνουν σε όλο και περισσότερα αυτιά. Τέτοιες θεματικές μπορεί να ήταν πιο, επιφανειακά, απλές και διαχρονικές όπως η ανδρική φιλία και διαμάχη στο The Banshees of Inisherin ή η σχέση μεταξύ πατέρα και κόρης στο Aftersun, αλλά και πιο επίκαιρες όπως το cancel culture με το TÁR. Όμως, ταυτόχρονα, παρατηρήθηκε μια ιδιαίτερη τάση από κάποιους δημιουργούς ταινιών, αυτή της σάτιρας των ανώτερων κοινωνικών τάξεων και γενικά μια κριτική στραμμένη προς τον πλούτο.

Οι τρεις ταινίες του 2022 οι οποίες αναφέρονται περισσότερο ως αυτές που βούτηξαν τα δάχτυλα τους μέσα στο βάζο με την ταξική σάτιρα ήταν το Glass Onion, το The Menu και το Triangle of Sadness. Και οι τρεις αυτές ταινίες τοποθέτησαν απλούς ανθρώπους απέναντι σε σουρεαλ -για τον απλό κόσμο- καταστάσεις και απέναντι σε άτομα της ελίτ. Ακόμα και στο horror-comedy Bodies Bodies Bodies είδαμε μια σάτιρα στοχευμένη προς την υψηλή τάξη, αλλά αυτή τη φορά συνοδευόμενη από μια κριτική και στη Gen Z γενιά. Αυτού του είδους σάτιρα, όμως, δεν φαίνεται να σταματάει ούτε φέτος, μιας και ήδη είχαμε μια ταινία η οποία επίσης ταιριάζει σε όλα τα παραπάνω. Το Infinity Pool του Brandon Cronenberg, κυκλοφόρησε πριν από μερικές εβδομάδες και αν μπορούμε να κρατήσουμε κάτι από αυτή την ταινία, αυτό είναι το πως από τη στιγμή που αυτή η νέα “eat the reach” τάση αρχίζει και συνδυάζεται και με άλλες θεματικές και με άλλα genres, μάλλον ήρθε για να μείνει.

Πολλά, όμως, ερωτήματα δημιουργούνται από αυτή την ξαφνική “έκρηξη” παραγωγής ταινιών οι οποίες με τον ένα ή τον άλλο τρόπο κριτικάρουν τον πλούτο των λίγων. Αν αφήσουμε στην άκρη τον παράγοντα “κέρδος”, φτάνουμε στο στο ερώτημα για το τι είναι αυτό, τελικά, που ωθεί τα μεγάλα studios παραγωγής και διανομής στο να “ξυπνήσουν” και να επιτρέψουν την κυκλοφορία τέτοιων ταινιών; Ειδικά, κιόλας, όταν τέτοιες ταινίες στοχοποιούν την ίδια τη Χολιγουντιανή ελίτ και έχουν τη δυνατότητα μέσω αυτών τον μεγάλων studios να διαφημιστούν σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού. Μπορούμε, νομίζω, να θεωρήσουμε πως πολλοί σκηνοθέτες ανέκαθεν ήθελαν να θίξουν τέτοια θέματα, αλλά δεν υπήρχε ενδιαφέρον στο επίπεδο των εταιρειών ώστε να δοθεί το πράσινο φως. Άρα, τι είναι, αυτό που κάνει τους ίδιους του παραγωγούς ταινιών να ενδιαφέρονται πλέον να χρηματοδοτήσουν τέτοιου είδους έργα; Μήπως βλέπουν μέσα από τις ιστορίες αυτές τα δικά τους βιώματα ή απλά γοητεύονται από τις ιδέες αποστειρωμένες από τον κοινωνικό αντίκτυπο; Παρόμοια, δηλαδή, με το πως θα γοήτευε οποιονδήποτε δημιουργό ταινιών να κατασκευάσει ένα έργο που διαδραματίζεται στη Μέση-Γη του Τόλκιν, δηλαδή έναν φανταστικό κόσμο στον οποίο οι παραγωγοί δεν πρόκειται να πατήσουν ποτέ, παρά μόνο να τον φανταστούν και να δώσουν το ΟΚ ώστε να απεικονιστεί κινηματογραφικά.

Ίσως ο παραπάνω συλλογισμός για το αν οι παράγωγοι και τα studios επιτρέπουν το οποιοδήποτε συναίσθημα να επηρεάσει τις αποφάσεις τους να είναι αρκετά αφελής και όντως ο βασικός λόγος αυτής της τάσης να είναι το κέρδος. Ο κορεάτικος κινηματογράφος, που ανέκαθεν συμπεριλάμβανε έντονες θεματικές και κριτική στον πλούτο και στο ταξικό χάσμα, γίνεται όλο και πιο δημοφιλής, με το Parasite να είναι αυτό που έδωσε μια τεράστια ώθηση ώστε να γίνει αυτό. Δεν είναι καθόλου παράλογο να θεωρήσουμε πως τα άτομα που “κινούν τα νήματα” των μεγάλων studios να είδαν πως υπάρχει ένα ολόκληρο άθικτο χρυσωρυχείο από ιστορίες οι οποίες σερβίρουν στο κοινό αυτά που ακριβώς θέλει να ακούσει, άσχετα αν έρχονται αντίθετες με τις ίδιες τις πρακτικές της βιομηχανίας του θεάματος. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει πως τέτοιες αποφάσεις δεν παίρνονται με σκοπό να επιτευχθούν άλλοι στόχοι, θετικοί πάντα για την καλή λειτουργία της βιομηχανίας και του κέρδους. Ίσως, με τη κυκλοφορία τέτοιων ταινιών τα studios προσπαθούν να κάνουν ένα ακόμα διαφημιστικό κόλπο με σκοπό να δείξουν μια καλή εικόνα τύπου “είμαστε με εσάς, όχι με αυτούς”.

Η αλήθεια, όμως, μάλλον βρίσκεται κάπου στη μέση. Τα τελευταία χρόνια τα κοινωνικά θέματα και γενικότερα τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο πλανήτης γίνονται όλο και πιο ηχηρά. Ίσως, πλέον, τέτοιοι ήχοι να είναι ικανοί να τρυπήσουν και να διαπεράσουν και τα πιο χοντρά κοινωνικά στρώματα και να φτάσουν στα αυτιά ατόμων που δεν θα έφταναν ποτέ υπό άλλες συνθήκες. Αν το δούμε μια μία πιο “αισιόδοξη” ματιά, μπορεί, όντως, τα studios να έχουν γίνει πιο ανεκτά στο να επιτρέπουν να παρουσιάζονται πιο χρονικά επείγουσες ιδέες στη μεγάλη οθόνη και να αφήνουν να υπάρχει κάποιου είδους “συμβίωση” μεταξύ πραγματικών καλλιτεχνικών ανησυχιών και κέρδους. Αναμένουμε, πάντως, να δούμε τελικά αν όντως όλο αυτό είναι απλά μια τάση ή κάτι το οποίο, όχι μόνο θα επηρεάσει περισσότερους σκηνοθέτες και δημιουργούς στο να θίξουν τέτοιου είδους θεματικές, αλλά και να επηρεάσει το κοινό και την κοινωνία γενικότερα.

Ήταν το “μακρινό” 1992 όταν το Beauty and the Beast (1991) της Disney έγινε η πρώτη animated ταινία η οποία ήταν υποψήφια για Όσκαρ καλύτερης ταινίας. Τέσσερα χρόνια μετά, απονεμήθηκε ένα ειδικό βραβείο Όσκαρ στο Toy Story (1995), αυτό της πρώτης μεγάλου μήκους animated ταινίας που δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου με τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή. Το 2002 η Ακαδημία αποφάσισε να δημιουργήσει μια ξεχωριστή κατηγορία, αυτή της Καλύτερης Ταινίας Κινουμένων Σχεδίων, παραδίδοντας το φρεσκοφτιαγμένο, αυτό, αγαλματίδιο στην ταινία Shrek (2001). Μπορεί, λοιπόν, η χρυσή εποχή του animation να θεωρείται πως έχει λήξει, μιας και ο όρος αυτός συνήθως αποδίδεται στις δεκαετίες μεταξύ του 1920 και του 1960, αλλά είναι εκτυφλωτικά ξεκάθαρο πως οι δυνατότητες του animation, όχι μόνο δεν παρέμειναν σε μια μη εξελικτική αδράνεια, αλλά κάθε δεκαετία που ακολούθησε πρόσθετε νέα όπλα στις βαλλίστρες των σύγχρονων animators, ακόμα και αν αυτά δεν αξιοποιούνταν πάντα.

Η αλήθεια είναι πως τις τελευταίες δεκαετίες το Αμερικανικό animation έχει, δυστυχώς, διαβεί τον πιο δύσβατο δρόμο σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο μέσο. Η δικαιολογημένη δημοτικότητα των ταινιών της Pixar είχε ως αποτέλεσμα όλα τα υπόλοιπα μεγάλα animation studios να στηρίζονται υπερβολικά πολύ στην ασφαλή εμφάνιση και αίσθηση των ταινιών Pixar, χωρίς να δοκιμάζουν κάτι καινούργιο. Προφανώς, φραντσάιζ όπως αυτά των ταινιών Shrek, Kung Fu Panda και How to Train Your Dragon ήταν και εισπρακτικές επιτυχίες, αλλά και αγαπήθηκαν από το κοινό. Αν, όμως, αντί για το λογότυπο της Dreamworks κολλάγαμε πάνω τους ένα αυτοκόλλητο με το λογότυπο της Pixar, κανείς δεν θα καταλάβαινε τη διαφορά. Το ίδιο ισχύει και για τις animated ταινίες της μητρικής εταιρίας της Pixar, της Disney. Όταν η Disney, το 2006, ολοκλήρωσε την αγορά της Pixar, το μέλλον των δυο στούντιο παραγωγής, φαινόταν πολύ λαμπρό, μιας και η Disney ήταν η εταιρία-βασίλισσα του παραδοσιακού 2D animation ζωγραφισμένου με το χέρι, ενώ η Pixar θα έφερνε το φρέσκο, φτιαγμένο από ηλεκτρονικό υπολογιστή, animation. Η ευκολία των νέων ψηφιακών μέσων, όμως, οδήγησε και την ίδια τη Disney να υιοθετήσει το computer generated animation, με το παραδοσιακό animation να οδηγηθεί σταδιακά σε αφανισμό.

Τα προβλήματα του animation, όμως, δεν περιορίζονται μόνο σε «εμφανισιακά». Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, οι εταιρίες παραγωγής προσπαθούν όλο και περισσότερο να γεμίσουν τις παιδικές-animated ταινίες τους με ονόματα αστέρων του Hollywood, ελάχιστοι από τους οποίους έχουν εμπειρία με το voice acting. Πλέον, βλέπουμε το cast ορισμένων animated ταινιών να είναι πιο αξιοζήλευτο και από αυτά των ταινιών του Wes Anderson, με κάθε λογής βραβευμένο ηθοποιό να λαμβάνει μέρος σε animated ταινίες με -συνήθως- μόνο σκοπό το να εισπράξει ένα εύκολο και γρήγορο μισθό. Την ίδια στιγμή, επαγγελματίες voice actors που έχουν χτίσει την καριέρα τους πάνω στο να δανείζουν τις φωνές τους σε χαρακτήρες κινουμένων σχεδίων, βιώνουν την περιθωριοποίηση από τα στούντιο όλο και περισσότερο. Παρόμοια, οι μεγάλες εταιρίες παραγωγής δεν φαίνεται να φέρονται και τόσο καλά στο αναμφισβήτητα σημαντικότερο κομμάτι των animated ταινιών, δηλαδή στους ίδιους τους animators. Περικοπές σε μισθούς, υπερβολικά ωράρια και φόρτο εργασίας αλλά και απολύσεις είναι μερικές από τις εξωφρενικές αδικίες που βιώνουν τέτοιου είδους καλλιτέχνες τα τελευταία χρόνια.

Ευτυχώς, όμως, το μέλλον φαίνεται πιο λαμπρό για το animation, τουλάχιστον σε ό,τι έχει να κάνει με το δημιουργικό κομμάτι. Με την κυκλοφορία του Spider-Man: Into the Spider-Verse (2018) οι εταιρίες παραγωγής φαίνεται πως είναι, επιτέλους, διατεθειμένες να σκεφτούν έξω από το κουτί και να δοκιμάσουν όλο και πιο διαφορετικές και πρωτότυπες πράγματα. Η ταινία ξεχώρισε λόγω της χρήσης ενός πολύ ιδιαίτερου και πρωτότυπου εικαστικού στιλ και animation, μιας και έδενε τέλεια με την κόμικς προέλευση των χαρακτήρων. Η όλο αυξανόμενη δημοτικότητα του Ιαπωνικού anime είναι άλλος ένας παράγοντας που φαίνεται πως επηρεάζει τα αμερικανικά animation studios, τόσο στο εικαστικό κομμάτι, όσο και σε τεχνικές. Επίσης, adult animated σειρές όπως το The Legend of Vox Machina φαίνεται να φέρουν στο προσκήνιο τη σημαντικότητα των voice actors και το ίδιο ισχύει και για τη βιομηχανία του gaming. Το stop-motion animation είναι ένα άλλο είδος animation το οποίο αρχίζει και τραβάει όλο και περισσότερα βλέμματα τα τελευταία χρόνια, με πρωτοκλασάτους σκηνοθέτες όπως ο Guillermo del Toro και ο Wes Anderson να αναλαμβάνουν όλο και περισσότερα projects, όπως το Guillermo del Toro' s Pinocchio (2022) και το Isle of Dogs (2018) αντίστοιχα. Τέλος, και χωρίς καμία έκπληξη, η διαφορά φαίνεται να έρχεται από πιο ανεξάρτητα animation studios, όπως το Ιρλανδικό Cartoon Saloon, με πανέμορφες hand-drawn animated ταινίες, όπως το Wolfwalkers (2020) και το Song of the Sea (2014), αλλά και από ανεξάρτητους animators, όπως ο Sergio Pablos με το Klaus (2019), το οποίο πέρα από το παραδοσιακό hand-drawn animation, εφάρμοσε και εντελώς πρωτοποριακές τεχνικές φωτισμού.

Αυτή η στροφή προς την πρωτοτυπία, ευτυχώς, μπορεί ήδη να φανεί και σε mainstream επίπεδο, αν ρίξουμε μια ματιά στις υποψηφιότητες των φετινών Oscars. Από το stop-motion animation του Guillermo del Toro' s Pinocchio (2022), στο ανάμεικτο stop-motion με live action του Marcel the Shell with Shoes On (2021), στο κλασικό πιξαρικό animation του Turning Red (2022) και στο εμπνευσμένο από το Spider-Verse, αλλά πάντα πρωτότυπο animation του Puss in Boots: The Last Wish (2022), οι υποψήφιες ταινίες δεν θα μπορούσαν να ήταν πιο διαφορετικές η μία από την άλλη. Η αλήθεια είναι πως το animation είναι το πιο χρονοβόρο κινηματογραφικό είδος/μέσο, μιας και η κάθε ταινία περνάει διπλάσιο και τριπλάσιο χρόνο στη φάση παραγωγής, σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη live-action ταινία. Τα μεγάλα κύματα πρωτοπορίας που δημιούργησαν οι animated ταινίες της προηγούμενης δεκαετίας, όμως, φαίνεται επιτέλους να χτυπάνε τόσο τις μικρές, όσο και τις μεγάλες εταιρίες παραγωγής και δεν θα ήταν παράλογο να πούμε πως οι επερχόμενες δεκαετίες θα είναι πιο χρυσές από ποτέ.