Υπάρχουν ταινίες που δεν σε αφήνουν απλώς να παρακολουθήσεις μια ιστορία, αλλά σε αναγκάζουν να πάρεις θέση, να αμφιβάλλεις και τελικά να αναρωτηθείς ποιος έχει πραγματικά δίκιο. Το Fjord του Cristian Mungiu είναι μια τέτοια ταινία. Με φόντο τα επιβλητικά, σχεδόν απόκοσμα νορβηγικά φιόρδ, η ταινία ξεκινά σαν μια ιστορία οικογενειακής εγκατάστασης και πολιτισμικής προσαρμογής, για να εξελιχθεί σταδιακά σε ένα πολύ πιο σύνθετο δράμα γύρω από την οικογένεια, τη θρησκεία, την ανατροφή των παιδιών και τα όρια της κρατικής παρέμβασης. Η ταινία κέρδισε το βραβείο Palme d'Or (καλύτερη ταινία της χρονιάς) στις Κάννες και όχι τυχαία: ο Mungiu χρησιμοποιεί μια φαινομενικά συγκεκριμένη οικογενειακή υπόθεση για να μιλήσει για μια κοινωνία βαθιά διχασμένη ανάμεσα στις παραδοσιακές και τις προοδευτικές αξίες.

Το Fjord ακολουθεί τον Mihai και τη Lisbet Gheorghiu, ένα βαθιά θρησκευόμενο ζευγάρι ρουμανικής και νορβηγικής καταγωγής, που μετακομίζει μαζί με τα πέντε παιδιά του σε ένα απομονωμένο νορβηγικό χωριό. Εκεί έρχονται κοντά με τους γείτονές τους και τα παιδιά των δύο οικογενειών αναπτύσσουν μια στενή σχέση, παρά τις διαφορετικές αξίες και τον τρόπο με τον οποίο έχουν μεγαλώσει.

Η ισορροπία αυτή διαταράσσεται όταν η έφηβη κόρη των Gheorghiu, Elia, εμφανίζεται στο σχολείο με μώλωπες. Αυτό που αρχικά μοιάζει με ένα οικογενειακό ζήτημα εξελίσσεται σε μια σύγκρουση ανάμεσα στην οικογένεια και τις κοινωνικές υπηρεσίες, φέρνοντας στο προσκήνιο ένα πολύ πιο σύνθετο ερώτημα: πού τελειώνει το δικαίωμα των γονιών να μεγαλώνουν τα παιδιά τους σύμφωνα με τις πεποιθήσεις τους και πού αρχίζει η ευθύνη της κοινωνίας να τα προστατεύει;

Ο Mungiu χρησιμοποιεί αυτή την ιστορία για να εξετάσει τη σύγκρουση ανάμεσα σε συντηρητικές και προοδευτικές αντιλήψεις, τη θρησκεία, την οικογένεια και τα όρια της κρατικής παρέμβασης. Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν παρουσιάζει εύκολες απαντήσεις· αντίθετα, τοποθετεί τον θεατή ανάμεσα στις δύο πλευρές και τον αναγκάζει να αμφισβητήσει τις δικές του βεβαιότητες.

Το μεγαλύτερο δίλημμα που θέτει το Fjord είναι τελικά ένα ερώτημα που δεν έχει εύκολη απάντηση: ποιος έχει δίκιο; Η οικογένεια που μεγαλώνει τα παιδιά της σύμφωνα με τις παραδοσιακές και θρησκευτικές αξίες με τις οποίες έχει μεγαλώσει ή η κοινωνία που θεωρεί πως τα δικαιώματα και η προστασία του παιδιού πρέπει να μπαίνουν πάνω από τις πεποιθήσεις των γονιών; Ο Mungiu δεν επιλέγει εύκολα στρατόπεδο. Αντίθετα, μας αναγκάζει να δούμε την ίδια πράξη μέσα από δύο διαφορετικά πολιτισμικά και ηθικά συστήματα.

Αυτό που θεωρείται αποδεκτό σε έναν λαό μπορεί να θεωρείται απαράδεκτο σε έναν άλλον. Οι Gheorghiu κουβαλούν μαζί τους μια πιο αυστηρή, παραδοσιακή αντίληψη για την οικογένεια, την πειθαρχία και την ανατροφή των παιδιών, ενώ βρίσκονται σε μια νορβηγική κοινωνία όπου τα όρια της γονικής εξουσίας είναι πολύ διαφορετικά και η προστασία του παιδιού αποτελεί θεμελιώδη κοινωνική αξία. Έτσι, το ίδιο περιστατικό αποκτά διαφορετική σημασία ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο μέσα από το οποίο το κοιτάζει κανείς. Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η δύναμη της ταινίας: δεν μιλά μόνο για τη σύγκρουση δύο οικογενειακών αντιλήψεων, αλλά για τη σύγκρουση δύο ολόκληρων κόσμων. Ο ένας φοβάται ότι η παράδοση και η ελευθερία της οικογένειας χάνονται μέσα σε ένα υπερβολικά παρεμβατικό κράτος, ενώ ο άλλος φοβάται ότι στο όνομα της παράδοσης μπορούν να δικαιολογηθούν συμπεριφορές που σήμερα θεωρούνται κακοποιητικές. Και οι δύο πλευρές πιστεύουν ότι προστατεύουν κάτι πολύτιμο.

Αυτό το δίλημμα αντικατοπτρίζει έντονα και τη σημερινή κοινωνία. Ζούμε σε μια εποχή όπου οι διαφορές ανάμεσα σε προοδευτικές και συντηρητικές αντιλήψεις έχουν γίνει ολοένα πιο έντονες και όπου συχνά θεωρούμε πως η δική μας πλευρά κατέχει την απόλυτη αλήθεια. Ο Mungiu ενδιαφέρεται ακριβώς γι' αυτή την πόλωση: για το τι συμβαίνει όταν σταματάμε να ακούμε τον άλλον και παύουμε να αμφιβάλλουμε ακόμη και για τις δικές μας βεβαιότητες. Ο ίδιος έχει τονίσει πως το ουσιαστικό ζήτημα της ταινίας είναι η ανάγκη να μπορούμε να αμφισβητούμε ακόμη και τις αξίες που θεωρούμε προοδευτικές.

Και ίσως τελικά το Fjord δεν μας ζητά να αποφασίσουμε ποιος έχει απόλυτα δίκιο. Μας ζητά να αναρωτηθούμε αν μπορεί μια κοινωνία να συνυπάρξει όταν κάθε πλευρά θεωρεί την άλλη επικίνδυνη. Γιατί όταν η παράδοση γίνεται απόλυτη, μπορεί να οδηγήσει στην καταπίεση, όταν όμως και η πρόοδος γίνεται απόλυτη και δεν αφήνει χώρο για αμφισβήτηση ή διάλογο, μπορεί επίσης να μετατραπεί σε μια διαφορετική μορφή επιβολής. Εκεί, ανάμεσα στις δύο βεβαιότητες, βρίσκεται το πραγματικό δίλημμα της ταινίας.

Τι είναι όμως το Φιορδ;

Ο τίτλος Fjord σημαίνει κυριολεκτικά «φιόρδ», τον στενό θαλάσσιο κόλπο που εισχωρεί ανάμεσα σε απόκρημνα βουνά, χαρακτηριστικό τοπίο της Νορβηγίας. Η ίδια η ταινία τοποθετεί την οικογένεια Gheorghiu σε ένα χωριό δίπλα σε ένα τέτοιο φιόρδ. Αλλά ο τίτλος έχει και συμβολική σημασία. Το φιόρδ είναι ένας χώρος που μοιάζει ταυτόχρονα ανοιχτός και κλειστός: η θάλασσα ενώνεται με τη στεριά, αλλά περιβάλλεται από τεράστιους φυσικούς όγκους. Κάπως έτσι λειτουργεί και η ταινία: δύο διαφορετικοί κόσμοι —η παράδοση και η προοδευτική κοινωνία— συναντιούνται, αλλά δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν πραγματικά. Και αυτό ταιριάζει απόλυτα με το βασικό θέμα που συζητήσαμε: δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι είναι σωστό, που συνυπάρχουν στον ίδιο τόπο αλλά χωρίζονται από ένα βαθύ «χάσμα» αξιών.